Home

Pedagogen: Desiderius Erasmus

Wie legden de basis voor onze ideeën over opvoeding en onderwijs? In deze rubriek stellen we een pedagoog aan u voor van wie de ideeën over mens en opvoeding nog steeds relevant zijn. Vandaag: de filosoof Desiderius Erasmus.

Vrome harten en correct gedrag

Verschillende scholen en de universiteit van Rotterdam dragen zijn naam: Erasmus. Deze humanistische theoloog, kritische christen, filoloog en wijsgeer schreef onder andere over de vruchten van goede opvoeding en onderwijs.

Desiderius Erasmus wordt rond 1466 geboren als buitenechtelijk kind Gerhard Gerhards. In 1488 legt Erasmus de kloostergeloften af in het Emmaüsklooster bij Gouda en in 1495 gaat hij theologie studeren in Parijs. Eén van zijn belangrijkste bijdragen wordt later de vertaling van de Vulgaat, de Bijbel in gewone Latijnse taal. Erasmus reist door Europa en werkt als leraar voor jonge edelmannen. Hij sluit vriendschap met de filosoof Thomas More, aan wie hij in 1509 zijn bekendste, satirische werk Lof der Zotheid opdraagt. ‘Want hetgeen wij in de kleine kinderen zoo kussen, zoo omhelzen en zoo troetelen,’ schrijft hij daarin, ‘is zeker niets anders dan het bekoorlijke der zotheid, dat de verstandige natuur met opzet aan de pas geborenen geschonken heeft.’. Hierna volgen serieuzere pedagogische werken, waaronder De opvoeding van een christenvorst in 1516 dat Erasmus schrijft voor de zestienjarige Karel V die hij als raadsheer bijstaat. Erasmus vertrekt naar Leuven en is medeoprichter van de universitaire afdeling voor Latijn, Grieks en Hebreeuws. Het vuur van de reformatie laait echter hoog op en Erasmus gaat terug naar Duitsland. Vanaf 1521 wijdt hij zich in Bazel aan zijn levenstaak: ervoor zorgen dat iedereen de wijsheid van het christendom en de klassieken leert kennen. Erasmus blijft niet buiten de politieke en religieuze strubbelingen van zijn tijd, maar spreekt zich ook niet helemaal uit tegen de kerk. Uiteindelijk overlijdt hij in 1536 in Bazel met op zijn lippen de woorden ‘Lieve God’.

Erasmus inspireerde veel onderwijsdenkers, maar komt niet veel voor in de handboeken. Deels omdat niet iedereen zelf Latijn kon lezen, maar ook omdat pedagogen zijn humanisme niet christelijk genoeg vonden. Erasmus’ werk is echter doortrokken van zijn geloof in God. Het belangrijkste van de opvoeding is volgens Erasmus al jong vrome harten kweken, de kinderen goede gewoonten aanleren en hen voorbereiden op de verantwoordelijkheden van het leven. Hoewel het kind van nature is gezegend met alles wat hij nodig heeft, moet hij nog wel goed ‘geplooid’ worden om zijn innerlijke groeikracht te gebruiken. De pedagoog Crombrugge vergelijkt deze uitspraken van Erasmus met het hedendaagse talentgericht werken.

Omdat ieder mens geschapen is naar Gods beeld, heeft elk mens de taak om redelijkheid, (mede)menselijkheid en christelijke naastenliefde te ontwikkelen. Daarnaast moet de leraar helemaal thuis zijn in de Bijbel en de grote denkers uit de Oudheid. Zijn leerlingen moeten uiteindelijk verschillende gezichtspunten kunnen vergelijken. Tot slot is de vorming van de jeugd een kwestie van het aanleren van correcte gewoontes. In Etiquette (De civilitate) beschrijft Erasmus uitgebreide etiquette-regels, zoals ‘De neus moet vrij zijn van vies snot, dat is zonder meer walgelijk’. Men kan niet zijn afkomst kiezen, maar wel hoe hij zijn leven leidt, vindt Erasmus. Teveel vrijheid in de opvoeding zou leiden tot wilde dieren, maar de juiste vorming leidt tot ‘welhaast goddelijke’ wezens.

In het humanisme dat zich later ontwikkelde, heeft God meestal geen plaats. Het geloof in de (denk)kracht van de mens staat centraal. Daarnaast ligt de nadruk op de menselijke waardigheid en vrijheid om zelf het leven inhoud te geven. In 2016 werd de eerste humanistische school in Nederland opgericht. In 2018 volgde het eerste humanistische Kindcentrum in Amsterdam.

Vrome harten en correct gedrag is gepubliceerd in de serie pedagogen in het Nederlands Dagblad op 21-08-2019.

Portret_van_Desiderius_Erasmus_(1469_-1536)_Rijksmuseum_SK-A-166_Wikimedia

Beeld: Wikimedia

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s